NGUYỄN KHUYẾN VỚI CHÙM THƠ VIẾT VỀ MÙA THU

                             Lê Ngọc Chương

    Trong cuộc đời 75 năm của mình, Nguyễn Khuyến trải qua 13 năm làm quan mờ nhạt cho triều đình nhà Nguyễn, tất cả thời gian còn lại ông sống  gắn bó với vùng chiêm trũng quê mình, nhất là khoảng thời gian 25 năm cuối đời khi ông cáo quan về sống với ruộng vườn khi đã đến tuổi "tri thiên mệnh", đủ để giúp ông trở thành "Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam" (Xuân Diệu) trước không ai có, sau không ai bằng trong nền thơ nước nhà. Trong đó, chùm thơ viết về mùa thu (Thu vịnh, Thu điếu và Thu ẩm) của ông chính là nơi mà tài hoa và nỗi lòng của nhà thơ được bộc lộ tập trung nhất.

    Cảnh sắc mùa thu trong thơ Nguyễn Khuyến có đầy đủ những nét đặc trưng nhất của mùa thu vùng đồng chiêm trũng Bắc Bộ với "ao thu", "nước biếc", "lá vàng", "bóng trăng loe", "màu khói nhạt", "trời xanh ngắt", "tầng mây lơ lửng", "ngõ trúc quanh co"... mỗi chi tiết, mỗi hình ảnh đều dễ dàng gợi lên vóc dáng quê hương yên bình như cổ tích và thấm đẫm hồn quê, tình quê. Tinh ý một chút, người đọc sẽ nhận ra là trong cả ba bài thơ đều có từ "xanh ngắt":

Trời thu xanh ngắt mấy từng cao (Thu vịnh)
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt (Thu điếu)
Và: Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt (Thu ẩm)

      Chắc hẳn cái "xanh ngắt" được lặp lại đến ba lần ấy không phải là ngẫu nhiên. Ngòi bút hữu ý của tác giả đã mượn cái xanh ngắt ấy để khắc hoạ đến tột cùng cái tĩnh lặng của làng quê, cái thẳm sâu của trời nước, để rồi đặt vào đó cái gợn của sóng nước, cái se sẽ của lá vàng, cái lóng lánh của bóng trăng, cái phất phơ của làn khói, cái lác đác của mấy khóm hoa... và thế là mùa Thu!

      Nhưng trong chùm thơ Thu của Nguyễn Khuyễn không chỉ có Cảnh Thu mà còn có Tình Thu. Đó là cái tình của một nhà Nho chân chính những mong đem tài năng ra cứu dân giúp đời nhưng đành bất lực ngồi nhìn vận nước nghiêng nghèo, là cái tình của một con dân nước Việt trong cảnh nước nhà lầm ttan và cũng là cái tình của một con người bình dị cả đời gắn mình với làng quê Yên Đỗ.
Vậy nên, mùa thu dù êm ả và đẹp đến thế mà tâm trạng nhà thơ vẫn có chút gì ngậm ngùi man mác đến nao lòng! Vậy nên, giữa cảnh sắc mùa thu ấy còn có cái "thẹn" của cụ Tam Nguyên trước khí phách tiền nhân, và trong mùa thu lại còn có cái dáng "tựa gối ôm cần", có đôi mắt "đỏ hoe" và có cái kiều "say nhè" đầy lẻ loi và cô độc của ông già Yên Đỗ.

     Ở đây, tài năng câu chữ của một Tam nguyên hoàng giáp, cái Tình của một con dân làng Yên Đỗ và cái Tâm của một nhà Nho trong cảnh nước mất nhà tan đã giúp cho nhà thơ Nguyễn Khuyến tạo nên những "Tuyệt tác mùa thu" cho riêng mình và cho muôn đời.

(Bài đã đăng ở Tập san Giáo dục ĐăkLăk số Tháng 10-2006)

Thiết kế bởi :Hà Duy Nghĩa -Trường THPT Phan Đình Phùng .Email :hadnghia@gmail.com